Điều gì đang xảy ra với Ebola và hantavirus?

Trong tháng này, hai loại virus nguy hiểm đã trở thành tâm điểm chú ý toàn cầu. Đầu tiên là đợt bùng phát hantavirus trên tàu du lịch M.V. Hondius, khiến ít nhất 13 người nhiễm bệnh và 3 trường hợp tử vong. Tiếp đó, một đợt dịch Ebola tại châu Phi đã ghi nhận hơn 900 ca nhiễm cùng khoảng 220 ca tử vong.

Tuy nhiên, điều khiến giới khoa học lo ngại không chỉ nằm ở mức độ nguy hiểm của các dịch bệnh, mà còn ở chỗ cả hai loại virus đều có biểu hiện khác thường, thậm chí đi ngược với hiểu biết trước đây của con người.

Thông thường, hantavirus lây từ động vật gặm nhấm sang người thông qua việc con người hít phải nước tiểu hoặc nước bọt khô của động vật mang mầm bệnh. Tuy nhiên, trên tàu M.V. Hondius, virus này dường như đã lây trực tiếp từ người sang người.

Hantavirus không phải virus mới, nhưng cách lây lan dường như đi ngược với hiểu biết trước đây của con người. Ảnh: The Bridge Chronicle

Trong khi đó, thế giới từng đạt nhiều bước tiến đáng kể trong cuộc chiến chống Ebola. Các loại vaccine đã được phát triển nhằm hạn chế sự lây lan của dịch bệnh, đồng thời nhiều loại thuốc kháng virus cũng cho thấy hiệu quả điều trị tích cực. Tuy nhiên, những biện pháp này có thể gần như vô tác dụng trước đợt bùng phát hiện nay bởi loại virus gây dịch lần này khác xa các chủng Ebola từng được nghiên cứu trước đó.

Ông Jens Kuhn, nhà virus học thuộc Ủy ban Quốc tế về Phân loại Virus, cho rằng những diễn biến mới cho thấy con người vẫn còn hiểu biết rất hạn chế về “thế giới virus” - nơi có thể tồn tại hàng triệu, thậm chí hàng nghìn tỷ loài virus xung quanh con người.

Nhiều chủng Ebola khác nhau

Virus Ebola được đặt tên theo sông Ebola tại khu vực từng là Zaire, nay thuộc Cộng hòa Dân chủ Congo, nơi ghi nhận một trong những đợt bùng phát đầu tiên vào năm 1976. Khi đó, các nhà khoa học phát hiện trong máu bệnh nhân một loại virus dạng sợi dài chưa từng được biết đến.

Cũng trong năm 1976, một đợt dịch khác gây sốt xuất huyết chết người xuất hiện ở Sudan, nay là Nam Sudan. Các bệnh nhân tại đây cũng nhiễm loại virus có hình dạng tương tự.

Tuy nhiên, khi so sánh vật liệu di truyền, giới khoa học phát hiện giữa hai loại virus tồn tại nhiều khác biệt đáng kể. Trong các thập niên tiếp theo, hầu hết các đợt bùng phát Ebola đều liên quan đến hai nhóm virus này.

Sau đó, ông Kuhn và các cộng sự xác định đây là hai loài virus riêng biệt, được đặt tên khoa học là Orthoebolavirus zairense và Orthoebolavirus sudanense.

Song trong 50 năm qua, giới nghiên cứu tiếp tục phát hiện thêm nhiều “họ hàng” khác của Ebola.

Loại virus gây dịch lần này khác xa các chủng Ebola từng được nghiên cứu trước đây. Ảnh: USAID

Năm 2007, tại quận Bundibugyo của Uganda, 149 người mắc sốt xuất huyết và 37 người tử vong. Loại virus gây bệnh khác tới hơn 30% về mặt di truyền so với các chủng từng ghi nhận ở Zaire và Sudan. Đây được xác định là một loài mới, hiện mang tên Orthoebolavirus bundibugyoense.

Sau một đợt bùng phát nhỏ năm 2012, virus Bundibugyo tiếp tục xuất hiện trở lại trong tháng này với quy mô lớn hơn.

Theo giới chuyên gia, các loại vaccine và thuốc điều trị được phát triển cho chủng Ebola Zaire hầu như không có tác dụng đối với virus Bundibugyo vì chúng thuộc các nhánh tiến hóa khác nhau. Đây là nguyên nhân khiến giới y tế công cộng đặc biệt lo ngại.

Hantavirus cũng biến đổi khó lường

Tương tự Ebola, hantavirus cũng được đặt tên theo sông Hantan nằm giữa Hàn Quốc và Triều Tiên, nơi từng xuất hiện một căn bệnh bí ẩn gây tổn thương thận. Đến năm 1978, các nhà nghiên cứu xác định nguyên nhân là một loại virus do chuột đồng mang theo.

Ảnh hiển vi của một loại hantavirus được gọi là virus Sin Nombre, loại virus đã gây ra dịch bệnh ở phương Tây vào năm 1993. Ảnh: Science Source

Kể từ đó, giới khoa học phát hiện hantavirus tồn tại ở nhiều loài động vật gặm nhấm và động vật có vú khác trên khắp thế giới. Một số chủng gây tổn thương thận, số khác ảnh hưởng nghiêm trọng đến tim và phổi.

Năm ngoái, bà Betsy Arakawa - vợ của nam diễn viên Gene Hackman - qua đời tại bang New Mexico của Mỹ sau khi nhiễm một chủng hantavirus có tên Sin Nombre. Ông Hackman, người trước đó được chẩn đoán mắc Alzheimer, qua đời vài ngày sau đó.

Trong quá trình thích nghi với vật chủ ở nhiều khu vực khác nhau, hantavirus đã tiến hóa thành số lượng lớn biến thể. Hiện giới khoa học công nhận 38 loài thuộc chi Orthohantavirus, trong khi chi Ebola chỉ gồm sáu loài.

Bản thân mỗi loài hantavirus cũng chứa nhiều biến thể nhỏ hơn. Trong quá trình nhân lên, virus liên tục xuất hiện các đột biến mới, đôi khi làm thay đổi đáng kể đặc tính sinh học.

Đợt bùng phát trên tàu M.V. Hondius được xác định do loài Orthohantavirus andesense gây ra, vốn tồn tại ở nhiều loài gặm nhấm tại Nam Mỹ. Tuy nhiên, loài này có bốn biến thể khác nhau và dịch bệnh lần này bắt nguồn từ biến thể mang tên Andes virus.

Khác với ba biến thể còn lại cũng như 37 loài hantavirus khác, Andes virus có khả năng lây trực tiếp từ người sang người.

Theo ông Kuhn, nhiều biến thể liên quan đến Andes virus có thể vẫn tồn tại trong các loài gặm nhấm và cũng có khả năng lây lan tương tự. Sau đợt dịch trên tàu M.V. Hondius, các nhà khoa học tại Argentina và Chile nhiều khả năng sẽ tiến hành giải trình tự gene hàng loạt mẫu virus được lưu trữ để tìm hiểu sâu hơn.

Đầu tháng này, các nhà khoa học đã bắt những con chuột ở Ushuaia, Argentina, để xác định xem virus hantavirus đã lây lan đến khu vực này hay chưa. Ảnh: AFP / Getty Images

Những mối đe dọa chưa được biết đến

Đối với Ebola, ông Kuhn cho rằng thế giới có thể còn phải đối mặt với nhiều bất ngờ khác trong tương lai.

Ông dẫn trường hợp Orthoebolavirus taiense, hay còn gọi là Taï Forest virus. Lần duy nhất virus này được ghi nhận là vào năm 1994, khi một nhà khoa học nhiễm bệnh trong lúc giải phẫu xác tinh tinh chết. Người này xuất hiện triệu chứng Ebola nhưng cuối cùng đã hồi phục.

Ảnh hiển vi của các hạt virus Ebola. Có sáu loài virus giống Ebola đã được biết đến. Ảnh: Science Source

“Tôi tin chắc virus đó vẫn còn tồn tại đâu đó, nhưng chẳng ai chú ý đến vì nó mới chỉ gây ra một ca bệnh”, ông Kuhn nói. “Đó là một sai lầm lớn.”

Theo các chuyên gia, nhiều loài virus giống Ebola khác có thể vẫn đang tồn tại trong động vật hoang dã tại châu Phi nhưng chưa được phát hiện. Hệ thống phân loại virus mà ông Kuhn góp phần xây dựng được kỳ vọng sẽ giúp việc nhận diện các mối đe dọa mới trở nên dễ dàng hơn.

Dù không kỳ vọng công chúng sẽ ghi nhớ những tên Latin phức tạp như Orthohantavirus andesense, tuy nhiên, ông Kuhn cho rằng thay vì gọi đợt dịch hiện nay đơn giản là “virus Ebola”, giới truyền thông và công chúng nên sử dụng tên cụ thể là “virus Bundibugyo”.

Nhìn chung, các chuyên gia cho rằng những đợt bùng phát gần đây là lời nhắc nhở rằng thế giới vẫn còn hiểu biết rất hạn chế về sự đa dạng và khả năng tiến hóa của virus. Trong bối cảnh nhiều biến thể mới liên tục xuất hiện, việc nhận diện chính xác từng chủng virus không chỉ mang ý nghĩa khoa học mà còn quyết định hiệu quả của các biện pháp phòng chống dịch bệnh.

Theo giới nghiên cứu, nếu các hệ thống giám sát và nghiên cứu không được mở rộng, nhân loại có thể tiếp tục đối mặt với những tác nhân gây bệnh hoàn toàn mới mà y học hiện nay chưa có phương án ứng phó hiệu quả.