Chủ động ứng phó với nắng nóng

Nông dân xã Phước Dinh (Khánh Hòa) áp dụng công nghệ tưới nước tiết kiệm cho vườn đậu phộng để duy trì sản xuất trong mùa khô. (Ảnh: TTXVN)

Nguy cơ sụt giảm năng suất, chất lượng

Mới 5 giờ sáng, bà Nguyễn Thị Nguyệt, xóm 2 Đức Sơn, xã Ba Gia (Quảng Ngãi) đã tất tả ra đồng bơm nước tưới cho 10 sào dưa hấu. Bà cho biết, dưa xuống giống từ ngày 12/5 nhưng hơn hai tuần qua trời không mưa, đất khô trắng, nứt nẻ. Hệ thống tưới nhỏ giọt phải hoạt động hết công suất. Thay vì chỉ tưới 3-4 lần/ngày như trước đây, nay bà phải “chạy” nước tới 7 lần mỗi ngày. Dù chăm sóc ruộng dưa sát sao nhưng nắng gắt vẫn làm nhiều cây non chết héo, gia đình bà phải liên tục đi trồng dặm.

Tại tỉnh Thanh Hóa, một trong những địa phương có diện tích trồng dứa lớn nhất miền bắc, dưới nắng nóng hầm hập có lúc vượt ngưỡng 40 độC, trên những triền đồi người dân vẫn tất bật thu hoạch dứa. Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Hà Long (xã Hà Long) Lê Minh Công cho biết, thời tiết cực đoan khiến công việc của nhà nông vất vả hơn rất nhiều, nắng nóng nhưng họ vẫn buộc phải ra đồng thu hoạch dứa.

Nếu để dứa chín “neo” trên cây quá lâu quả sẽ bị úng, ảnh hưởng nghiêm trọng đến năng suất và chất lượng. Bên cạnh đẩy nhanh tiến độ thu hoạch, để bảo vệ diện tích dứa còn lại, nhiều hộ dân phải mua lưới che phủ. Tuy nhiên, chi phí mua lưới rất đắt đỏ, lên tới 15-16 triệu đồng/ha. Gánh nặng càng đè nặng lên vai người nông dân khi giá dứa do thương lái thu mua chỉ ở mức 6.000-7.000 đồng/kg, giảm một nửa so với cùng kỳ.

Tại tỉnh Nghệ An, giai đoạn cao điểm gieo cấy lúa hè thu này diễn ra đúng vào đợt nắng nóng gay gắt. Để bảo vệ sức khỏe và theo kịp khung thời vụ, nông dân nhiều nơi trong tỉnh đã chủ động chuyển giờ xuống đồng vào sáng tinh mơ, chiều muộn hoặc ban đêm. Phó Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Quan Thành Cao Xuân Toản cho biết, người dân trong xã chủ yếu làm đất, gieo cấy vào sáng sớm và chiều muộn. Thậm chí, tại những xóm còn cấy tay như Mỹ Xuân, Thọ Xuân và Minh Nghiên, để tránh nắng gắt, họ còn tranh thủ cấy ban đêm. Tính đến ngày 28/5, địa phương đã cơ bản hoàn thành gieo cấy lúa hè thu. Tuy nhiên, nông dân đang lo lắng nắng nóng kéo dài khiến cây lúa bị “chột”, khó phát triển rễ, hồi xanh.

Phó Cục trưởng Trồng trọt và bảo vệ thực vật (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) Nguyễn Quốc Mạnh cho biết, nắng nóng gay gắt đang tác động tiêu cực đến quá trình sinh trưởng của cây trồng.

Đối với cây lúa, nguy cơ lớn nhất hiện nay là ảnh hưởng quá trình trỗ bông, thụ phấn và chắc hạt. Hiện, nhiều diện tích lúa đông xuân ở miền bắc đang trong giai đoạn trỗ, ngậm sữa và chắc xanh, rất nhạy cảm với nền nhiệt cao và thiếu nước. Tình trạng này kéo dài có thể làm giảm tỷ lệ hạt chắc, ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất cuối vụ.

Trong khi đó, lúa hè thu tại miền trung và Nam Bộ vừa xuống giống, nắng nóng sẽ làm giảm khả năng bén rễ, hồi xanh và đẻ nhánh của cây. Tương tự, nhóm cây màu và cây trồng cạn như ngô, lạc, nhiệt độ cao kết hợp thiếu ẩm đất có thể gây héo sinh lý, giảm khả năng thụ phấn, giảm tỷ lệ đậu hạt và ảnh hưởng đến năng suất, chất lượng nông sản. Đối với cây ăn quả, nhất là các loại đang nuôi quả như sầu riêng, xoài,... nắng nóng có thể gây rụng trái non, cháy lá hoặc giảm chất lượng quả thương phẩm.

Đáng lo ngại nhất là tại Tây Nguyên và Nam Bộ, các vùng chuyên canh sầu riêng và cà-phê đều đang bước vào giai đoạn nuôi quả non, đòi hỏi lượng nước tưới rất lớn. Sự thiếu hụt hoặc gián đoạn nguồn nước lúc này sẽ làm suy giảm nghiêm trọng năng suất và chất lượng thương phẩm cuối vụ.

Theo dõi chặt chẽ nguồn nước

Theo Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, từ nay đến khoảng ngày 20/6, nhiệt độ trung bình trên toàn quốc phổ biến cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5-1oC; nắng nóng có xu hướng gia tăng tại khu vực Bắc Bộ và Trung Bộ. Cùng với đó, thời tiết còn xuất hiện xen kẽ các đợt mưa dông, làm cho điều kiện sản xuất nông nghiệp diễn biến phức tạp hơn.

Để hạn chế thiệt hại cho sản xuất trồng trọt, Cục trưởng Trồng trọt và Bảo vệ thực vật Huỳnh Tấn Đạt đề nghị các địa phương theo dõi chặt chẽ diễn biến của thời tiết để có giải pháp ứng phó kịp thời, phù hợp. Đối với cây lúa, cần duy trì đủ ẩm trên ruộng, điều tiết nước hợp lý nhằm giảm tác động của nhiệt độ cao đến quá trình thụ phấn và hình thành hạt. Nhà nông nên áp dụng các biện pháp tưới tiết kiệm như tưới ngập khô xen kẽ (AWD) tại những nơi đủ điều kiện.

Trong điều kiện nắng nóng gay gắt, cần theo dõi chặt chẽ khả năng cấp nước thực tế, tránh để ruộng khô hạn kéo dài ảnh hưởng đến sinh trưởng của cây. Đối với lúa hè thu mới gieo cấy, cần bảo đảm đủ ẩm để cây bén rễ, hồi xanh và tăng khả năng đẻ nhánh hữu hiệu đầu vụ.

Ông Đạt cũng lưu ý, với cây màu và cây trồng cạn như ngô, lạc, rau màu, cần ưu tiên nước tưới cho các giai đoạn mẫn cảm như trỗ cờ, phun râu ở ngô. Bên cạnh đó, tăng cường che phủ đất bằng rơm rạ hoặc vật liệu hữu cơ nhằm giữ ẩm và giảm nhiệt độ bề mặt đất. Nhà nông nên tưới vào sáng sớm hoặc chiều mát để hạn chế sốc nhiệt và nâng cao hiệu quả sử dụng nước.

Với rau màu, cây giống và một số cây trồng có giá trị kinh tế cao hoặc diện tích sản xuất không lớn, có thể sử dụng lưới che nắng phù hợp nhằm giảm nhiệt độ bề mặt, hạn chế cháy lá, héo sinh lý và giảm bốc thoát hơi nước trong thời gian nắng nóng gay gắt. Trên cây ăn quả và cây công nghiệp lâu năm, cần tích cực duy trì ẩm độ đất ổn định; tăng cường các biện pháp giữ ẩm cho đất như tủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô, phụ phẩm hữu cơ. Đồng thời, duy trì thảm cỏ hoặc trồng cây che phủ mặt đất phù hợp nhằm hạn chế bốc thoát hơi nước, giảm nhiệt độ bề mặt đất, bảo vệ bộ rễ và nâng cao khả năng chống chịu của cây trong điều kiện nắng nóng kéo dài,...

Về lâu dài, ngành trồng trọt sẽ tiếp tục rà soát, điều chỉnh cơ cấu mùa vụ phù hợp từng vùng sinh thái; ưu tiên sử dụng giống chống chịu hạn, nhiệt. Đồng thời, ứng dụng mạnh mẽ khoa học-công nghệ, chuyển đổi số trong dự báo khí tượng thủy văn, kết hợp các biện pháp tích trữ nước để chủ động thích ứng biến đổi khí hậu.